Agencja Badań Medycznych (ABM) rozstrzygnęła konkurs TRANSMED I (ABM/2024/8) na rozwój projektów badawczo-rozwojowych z obszaru medycyny translacyjnej. Jednym z jego beneficjentów jest Narodowy Instytut Onkologii w Gliwicach, który otrzyma dofinansowanie w wysokości 11 123 761 zł na realizację projektu „Celowana terapia radioizotopowa wspomagana obrazowaniem zmienia mikrośrodowisko immunologiczne guza w glejaku wielopostaciowym”.
Celem tego projektu jest opracowanie innowacyjnej strategii leczenia pacjentów z glejakiem wielopostaciowym (GBM) z wykorzystaniem molekularnie celowanej terapii radionuklidowej (TRT, ang. targeted radionuclide therapy). Metoda ta wykorzystuje specjalnie zaprojektowane cząsteczki, które rozpoznają komórki nowotworowe i dostarczają do nich radioizotopy emitujące promieniowanie alfa lub beta. Działają one jak precyzyjnie naprowadzane „pociski”, umożliwiając niszczenie komórek guza od wewnątrz przy jednoczesnym ograniczeniu uszkodzeń zdrowej tkanki mózgowej. Integralną częścią projektu będzie zastosowanie zaawansowanego obrazowania molekularnego PET z wykorzystaniem małych białek rozpoznających wybrane cele molekularne (tzw. immuno-PET). Technologia ta pozwoli nieinwazyjnie sprawdzić, czy białka będące celem terapii są obecne na komórkach nowotworowych oraz w jakiej ilości występują w guzie. Dzięki temu w przyszłości możliwe będzie lepsze kwalifikowanie pacjentów do leczenia, bardziej precyzyjne planowanie terapii oraz monitorowanie, czy zastosowane leczenie skutecznie trafia w wybrany cel molekularny.
Poszukiwanie nowych, skutecznych metod terapii glejaka wielopostaciowego
GBM to jeden z najbardziej agresywnych pierwotnych nowotworów ośrodkowego układu nerwowego. Charakteryzuje się dużą heterogennością, inwazyjnością oraz opornością na standardowe leczenie. Pomimo postępów w chirurgii, radioterapii i chemioterapii, mediana przeżycia pacjentów nadal nie przekracza 15 miesięcy. Leczenie GBM jest szczególnie trudne, ponieważ nowotwór rozwija się w obrębie niezwykle wrażliwych struktur mózgu. W wielu przypadkach całkowite usunięcie guza podczas operacji nie jest możliwe bez ryzyka poważnych powikłań neurologicznych. Nawet po pozornie skutecznym zabiegu w mózgu często pozostają pojedyncze komórki nowotworowe, które prowadzą do nawrotu choroby. Wszystko to sprawia, że istnieje pilna potrzeba opracowania nowych, skuteczniejszych i bezpieczniejszych metod leczenia.
– Dążąc do rozszerzenia opcji terapeutycznych w leczeniu glejaka wielopostaciowego, skupimy się na trzech najważniejszych kierunkach: walidacji terapeutycznych radioligandów opartych o beta- (Tb-161) oraz alfa- (Ac-225) emitery, ocenie leczenia skojarzonego i przygotowaniu radiofarmaceutyków do badań klinicznych – wyjaśnia prof. Gabriela Krämer-Marek, kierownik Zakładu Radiofarmacji i Obrazowania Przedklinicznego PET w Narodowym Instytucie Onkologii w Gliwicach, główny badacz.
Trzy główne etapy projektu
Pierwszy etap – walidacja terapeutycznych radioligandów – obejmie ocenę skuteczności i bezpieczeństwa leczenia w komórkowych i zwierzęcych modelach GBM. Naukowcy będą analizować biodostępność, cytotoksyczność i stabilność radioligandów oraz ich wpływ na mikrośrodowisko guza, w tym odpowiedź immunologiczną i śmierć komórek nowotworowych. We współpracy ze Śląskim Uniwersytetem Medycznym w Katowicach przeprowadzą również analizę ekspresji celów molekularnych w próbkach chorych na glejaka wielopostaciowego.
Ocena leczenia skojarzonego – drugi etap projektu – będzie polegała na sprawdzeniu, czy połączenie molekularnie celowanej terapii radionuklidowej z inhibitorami punktów kontrolnych (np. anty-PD-1/PD-L1) lub inhibitorami PARP zwiększa skuteczność leczenia poprzez wzmocnienie odpowiedzi przeciwnowotworowej i osłabienie mechanizmów naprawy DNA w komórkach guza.
– Coraz więcej danych wskazuje, że samo niszczenie komórek nowotworowych może nie wystarczyć do uzyskania trwałej odpowiedzi terapeutycznej. Chcemy sprawdzić, czy odpowiednio dobrane leczenie skojarzone pozwoli jednocześnie uszkodzić guz i pobudzić układ odpornościowy do skuteczniejszej walki z chorobą. Badania przedkliniczne pokażą, które kombinacje mają największy potencjał do dalszego rozwoju klinicznego – mówi prof. Gabriela Krämer-Marek.
Ostatnim etapem projektu będzie opracowanie procesu produkcji radiofarmaceutyków zgodnego z wymaganiami klinicznymi. Pozwoli to przygotować nowe radiofarmaceutyki do przyszłych badań z udziałem pacjentów. Oczekujemy, że rezultaty projektu przyczynią się do rozwoju bardziej skutecznych i spersonalizowanych metod leczenia GBM, zwiększając szanse pacjentów na dłuższe przeżycie oraz lepszą jakość życia.
Korzyści dla pacjentów, oszczędności dla systemu ochrony zdrowia
Jak podkreśla dr hab. n. med. Sławomir Blamek, prof. NIO-PIB, dyrektor Narodowego Instytutu Onkologii w Gliwicach, projekt może utorować drogę do wprowadzenia do praktyki klinicznej nowej generacji celowanych terapii radioizotopowych dla GBM.
– Rozwiązanie to mogłoby szczególnie pomóc pacjentom, u których nie jest możliwe całkowite usunięcie guza lub którzy nie kwalifikują się do leczenia operacyjnego. Dla tych chorych dostępne obecnie metody terapii są bardzo ograniczone, a rokowanie pozostaje niekorzystne. Co więcej, zwiększona skuteczność terapii przyniesie wymierne korzyści ekonomiczne w postaci obniżenia kosztów hospitalizacji i obciążeń społecznych związanych z ciężkim przebiegiem choroby oraz opieką paliatywną. Dodatkowo, potwierdzenie skuteczności tego rodzaju terapii w przypadku glejaka otwiera drogę do zastosowania badanych radioligandów do leczenia innych nowotworów, co wpisuje się w ogólnoświatowy trend dynamicznego rozwoju terapii radioizotopowych. Dzięki uruchomieniu nowego Oddziału Terapii Izotopowej, Narodowy Instytut Onkologii w Gliwicach jest w pełni przygotowany do sprostania wymaganiom związanym z wykorzystaniem w terapii przeciwnowotworowej innowacyjnych rozwiązań z zakresu medycyny nuklearnej, zarówno w zakresie diagnostyki, jak i wyrafinowanych metod leczenia mówi dr hab. Sławomir Blamek.
We współpracy ze sprawdzonymi partnerami
Projekt realizowany będzie we współpracy ze Śląskim Uniwersytetem Medycznym w Katowicach oraz firmami farmaceutycznymi WPD Pharmaceuticals i AffibodyAB, co umożliwi dostęp do nowoczesnych, rekombinowanych białek wiążących receptory IL13Rα2 i EGFR.
– Wspólna realizacja projektu zwiększy szanse na prowadzenie kolejnych badań oraz wymianę doświadczeń i poszerzenie wiedzy. Potwierdzeniem tego jest współpraca między powyższymi ośrodkami w ramach projektu „Ocena odpowiedzi immunologicznej u chorych leczonych pembrolizumabem z nowo zdiagnozowanym glejakiem wielopostaciowym mózgu”, który również jest finansowany przez ABM – podsumowuje prof. Gabriela Krämer-Marek.
